Το πρόγραμμα ΕΛΛΗΝΟΜΝΗΜΩΝ

Σκοπός του προγράμματος Ελληνομνήμων ήταν η δημιουργία μιας ψηφιακής βιβλιοθήκης, η οποία θα περιλάμβανε το σύνολο των φιλοσοφικών και επιστημονικών έργων που γράφτηκαν στην ελληνική γλώσσα από το 1600 μέχρι το 1821. Η βιβλιοθήκη αυτή αποτελούσε το πρώτο ολοκληρωμένο εγχείρημα μικροφωτογράφησης, ψηφιοποίησης και ηλεκτρονικής ταξινόμησης ενός τόσο εκτεταμένου, σπάνιου και γεωγραφικά διασπαρμένου υλικού.

Τα φιλοσοφικά και επιστημονικά έργα της περιόδου αυτής, σε έντυπη ή σε χειρόγραφη μορφή, βρίσκονται διασκορπισμένα σε βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές, όχι μόνο σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας αλλά και σε χώρες της Ευρώπης, της Ασίας και στις Η.Π.Α. Σε πολλές από τις βιβλιοθήκες ή τις συλλογές, οι συνθήκες φύλαξής τους είναι ακατάλληλες ή πλημμελείς, με αποτέλεσμα τα χειρόγραφα, κυρίως, να κινδυνεύουν να χαθούν ή να υφίστανται σοβαρές φθορές που μπορεί να οδηγήσουν ακόμα και στην ολοκληρωτική καταστροφή τους. Ο εντοπισμός τους και η αποτύπωση του περιεχομένου τους πρώτα σε φωτογραφική και, στη συνέχεια, σε ψηφιακή μορφή αποτελούσε την πρώτη απαραίτητη και ουσιαστική ενέργεια για τη διάσωσή τους.

Τα φιλοσοφικά και επιστημονικά έργα της περιόδου αυτής, σε έντυπη ή σε χειρόγραφη μορφή, βρίσκονται διασκορπισμένα σε βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές, όχι μόνο σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας αλλά και σε χώρες της Ευρώπης, της Ασίας και στις Η.Π.Α. Σε πολλές από τις βιβλιοθήκες ή τις συλλογές, οι συνθήκες φύλαξής τους είναι ακατάλληλες ή πλημμελείς, με αποτέλεσμα τα χειρόγραφα, κυρίως, να κινδυνεύουν να χαθούν ή να υφίστανται σοβαρές φθορές που μπορεί να οδηγήσουν ακόμα και στην ολοκληρωτική καταστροφή τους.

Ο εντοπισμός τους και η αποτύπωση του περιεχομένου τους πρώτα σε φωτογραφική και, στη συνέχεια, σε ψηφιακή μορφή αποτελούσε την πρώτη απαραίτητη και ουσιαστική ενέργεια για τη διάσωσή τους.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η περίοδος από το 1600 μέχρι το 1821 είναι εξαιρετικά σημαντική για τη διαδικασία διαμόρφωσης του νεότερου ελληνικού επιστημονικού λόγου, τόσο λόγω της έντονης εκπαιδευτικής δραστηριότητας όσο και λόγω της συγγραφής πλήθους φιλοσοφικών και επιστημονικών έργων. Η διαδικασία αυτή αρχίζει με την εισαγωγή του νεοαριστοτελισμού από τον επιφανή λόγιο Θεόφιλο Κορυδαλέα, ο οποίος με την υποστήριξη του Πατριάρχη Κύριλλου Λούκαρη καθιερώνει την αντισχολαστική ερμηνεία της αριστοτελικής φιλοσοφίας και μια κοσμικά προσανατολισμένη μελέτη των φυσικών φαινομένων.

Ολοκληρώνεται δε την περίοδο πριν από την Επανάσταση, κατά την οποία αποτυπώνονται στην παιδεία οι γνωστικές απαιτήσεις των κοινωνικών στρωμάτων που σχηματίστηκαν στη διάρκεια της τελευταίας φάσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και προσβλέπουν στην οικειοποίηση των πολιτικών και φιλοσοφικών ιδεών του Διαφωτισμού.

Το Εργαστήριο Ηλεκτρονικής Διαχείρισης Ιστορικών Αρχείων

Το Πρόγραμμα Ελληνομνήμων σχεδιάστηκε και πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Ηλεκτρονικής Διαχείρισης Ιστορικών Αρχείων του Τμήματος Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης (ΜΙΘΕ) του Πανεπιστημίου Αθηνών. Σκοπός του εργαστηρίου είναι η ανάπτυξη και η εφαρμογή νέων επιστημονικών μεθοδολογιών για την ενίσχυση της έρευνας και της εκπαίδευσης μέσα από την εφαρμογή σύγχρονων τεχνολογιών στη φωτογραφική αναπαραγωγή, ψηφιοποίηση, καταλογογράφηση, αρχειοθέτηση και διανομή σε ψηφιακή μορφή ιστορικών αρχείων και βιβλιοθηκών.

Για την πραγματοποίηση ενός τέτοιου σκοπού απαιτούνται ιστορικές, φιλολογικές, παλαιογραφικές και βιβλιοθηκονομικές γνώσεις, αλλά και γνώσεις πληροφορικής κυρίως σε θέματα βάσεων δεδομένων, επεξεργασίας ψηφιακής εικόνας, δικτύων, καθώς και οργάνωσης και διαχείρισης ψηφιακών αρχείων. Ο επιτυχής και παραγωγικός αυτός συνδυασμός γνώσεων καθίσταται δυνατός χάρη στη συνύπαρξη και τη συνεργασία ερευνητών διαφόρων ειδικοτήτων και από διαφορετικά ιδρύματα στο πλαίσιο του Εργαστηρίου. Εξάλλου, η συνεργασία του Εργαστηρίου Ηλεκτρονικής Διαχείρισης Ιστορικών Αρχείων με συναφή ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα διευκολύνει τον εντοπισμό και τη μικροφωτογράφηση σημαντικών τεκμηρίων της νεότερης ελληνικής ιστορίας και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την περαιτέρω ερευνητική τους αξιοποίηση.